20. Yüzyıl Başlarında Özbek ve Türkmen Halklarının Millî Matbuatının Gelişmesinde Molla Nasreddin Dergisi ve Molla Nasreddinciler

20. yüzyılın başlarında Azerbaycan’ın ilerici ve cesur aydınları, aydınlanma, özgürlük ve demokratikleşme taleplerini daha güçlü bir biçimde dile getirmeye başlamışlardır. Bu dönemde Mirza Celil Memmedkuluzade, karşılaştığı engellere rağmen 1906’da Molla Nasreddin (1906–1931) adlı haftalık siyasi mizah dergisinin ilk sayısını yayımlamıştır. Aydınlanmacı düşünceleri ve eğitime yönelik çağrılarıyla öne çıkan dergi, yalnızca Azerbaycan halkına değil, bütün Müslüman toplumlara hitap ederek onları cehalet, taassup ve eğitimsizlikten uzaklaştırmayı amaçlamıştır. Satir ve mizah yoluyla toplumsal eleştiriyi merkezine alan Molla Nasreddin, bir yandan millî değerleri korurken, diğer yandan Müslüman Doğu’nun evrensel değerlere açılımında önemli bir rol üstlenmiştir. Dergi, özellikle Türkmen ve Özbek halklarıyla kurduğu edebî etkileşimler sayesinde kültürel ilişkilerin gelişmesine, yeni bir edebiyat köprüsünün kurulmasına ve tarihî dostlukların güçlenmesine katkıda bulunmuştur. Bu etkinin en açık göstergesi, Orta Asya’da yayımlanan ve aydınlanmacı düşüncelerin öncüleri kabul edilen Tokmak (Türkmenistan) ve Muştum (Özbekistan) dergileridir. Bu yayınlar hurafelere ve toplumsal geriliklere karşı çıkarak, millet ve toprak sevgisini yüceltmiş ve eleştirel gerçekçiliği güçlendirmiştir. Özbek aydınlarının Memmedkuluzade ve Mirza Elekber Sabir’in eserlerine duyduğu ilgi, dergide yayımlanan nesir ve şiirlerde ortak toplumsal sorunların işlenmesinden kaynaklanmıştır. Nitekim Buhara ve Aşkabat zenginlerinin yozlaşmış yaşam tarzları ve halkın sorunlarına kayıtsızlıkları dergide sıklıkla eleştirilmiştir. Ayrıca Sufizade, Ajzi, Avlani ve diğer Özbek şairleri de Molla Nasreddin ve benzeri dergilerde toplumsal meselelere yönelik görüşlerini ve çözüm önerilerini paylaşmışlardır. Sonuç olarak Molla Nasreddin, cehaletle mücadele eden, toplumsal bilinçlenmeyi teşvik eden ve Özbek ile Türkmen basınının gelişmesine yön veren bir hareket olarak, erken 20. yüzyıl Orta Asya’sında edebî etkileşimlerin ve demokratikleşme arayışlarının en önemli taşıyıcılarından biri olmuştur.