In Pursuit of Thought, Education, and Values

Merhaba Değerli Okurlar,Dergimizin bu sayısı ile yayın hayatında dördüncü yılına girmiş ve 2025 yılının ilk sayısını da okuyucularımıza ulaştırmış bulunuyoruz. Aralık 2024 sayısının yayımlanmasından sonra geçen sürede Türkiye'de ve dünyada sosyal, kültürel ve eğitimle ilgili alanlarda pek çok olay gerçekleşti. İçinde bulunduğumuz bahar ayları, farklı alanlarda ulusal ve uluslararası düzeyde akademik ve bilimsel mahiyette kongre ve toplantıların da yapıldığı hareketli bir dönemdir. Söz konusu toplantılar, katılımcılar için akademik ve sosyal etkileşim ortamı oluşturmasının yanında aynı zamanda bir eğitim ve öğrenme ortamı olarak da düşünülebilir. Yakın yıllarda yaşadığımız Covid-19 olarak adlandırılan uluslararası düzeydeki salgın sürecinde bir gereklilik olarak ortaya çıkan ve örgün eğitim programlarındaki uzaktan eğitim uygulamaları, söz konusu toplantıların çevrimiçi olarak yapılmasında da bir zorunluluk olarak gündeme gelmiştir. Bu uygulama, izleyen dönemlerde de devam etmekte olup yüz yüze yapılan akademik toplantılarda bazı sunumların, uzaktan katılım yoluyla yapılması, bir alternatif olarak uygulanmaktadır. Bu toplantıların bir kısmı, belirli uzmanlık alanlarıyla sınırlı olurken bir kısmı da hemen bütün disiplinleri kapsayıcı mahiyette olmakta; söz konusu toplantıların sayıca artması da oldukça dikkat çekmektedir. Toplantılarla ilgili dikkati çeken diğer bir husus da yıllarca ulusal düzeyde yapılan bazı toplantıların ad değiştirerek uluslararası düzeyde yapılmasıdır. Hemen bütün akademik toplantıların duyurularında dikkati çeken diğer bir ifade de toplantının, "ÜAK Doçentlik ve YÖK Akademik Yükselme ve Teşvik kriterlerini karşılamakta olduğu ve toplantı katılımcılarına toplantı sonunda Katılım Belgelerinin takdim edileceği" ifadesidir. Elbette bu toplantılara tebliğ sunan akademisyenler için bu durum bir gereklilik olabilir, ancak yapılan bu toplantıların katılımcılar yanında sosyal, akademik ve pedagojik yönlerden olduğu kadar ulusal ve uluslararası düzeyde katkı ve etkilerine ilişkin de bilimsel analizlerin yapılması yararlı olabilir. Eğitim alanı, her zaman olduğu gibi ulusal ve uluslararası boyutlardaki tartışmaların merkezinde olmaya devam etmektedir. Değişen toplum, değerler ve teknolojiler yanında sosyal talep ve beklentilerdeki değişmelere bağlı olarak eğitimle ilgili yapılan bu tartışmalar doğal karşılanabilir. Eğitim, sadece okulla sınırlı bir olgu olmayıp hayatın her alanında söz konusudur. Toplumda yaşayan her insan, diğerleri için bir öğrenme kaynağı ve rol model olduğu kadar aynı zamanda diğerlerinden öğrenen konumundadır. Esasen hayatın her alanı herkes için bir öğrenme alanı ve okuldur. Elbette dünyaya gelen her insan için eğitim, okuldan önce ailede başlar. Her ne kadar giderek dünyada olduğu gibi Türkiye'de de okul öncesi eğitimin giderek örgün eğitim kapsamına alınması yaygınlaşmakta ise de aile, öteden beri en önemli okul öncesi eğitim yeri olarak kabul edilir. Okul öncesi eğitim denildiğinde ise öncelikle "değerler eğitimi" anlaşılır. Aile, çocuğun değerleri kazandığı ilk yerdir. Söz konusu değerler, sadece ahlaki ve manevi değerlerle sınırlı olmayıp hayatın her alanını kapsar. Ülkemizde 2025 yılının "Aile Yılı" kabul edilmesi ve aileyi güçlendirmeye dönük çeşitli politikaların oluşturulması önemli olup günümüzde hem dünyada hem de ülkemizde önemli sorunlarla karşı karşıya kalan evlilik kurumunun bir birimi olarak ailenin güçlendirilmesi, güçlü bir eğitim yanında güçlü bir toplum ve gelecek inşa etmenin temel aracıdır. Modern zamanlarda giderek geniş aileden çekirdek aileye dönüşen aile yapıları, boşanmaların artmasına bağlı olarak tek ebeveynli ailelere dönüşmekte; bu durum da aile eğitimi ve ailede eğitim konularını, eğitimle ilgili tartışmaların merkezine taşımaktadır. Biyolojik açıdan ailenin temel işlevi, meşru yollarla neslin devamlılığını sağlamak iken pedagojik açıdan da toplumun genel idealleriyle uyumlu bir biçimde sosyal, kültürel, ahlaki, insani değerlerin inşası ve güçlendirilmesidir. Pek çok çocuğun sağlıklı yaşama, beslenme ve eğitim olanaklarından mahrum olduğu bir dünyada, çeşitli dünya ülkelerinden çocukların da katılımıyla çocuklar için bayram ve şenliklerin yapıldığı ülkemizde, söz konusu bayram ve şenlikler, daha yaşanabilir bir dünya ve gelecek için gerekli yaşam değerlerinin vurgulanması açısından önemlidir. Şüphesiz aile ve çocuk kavramıyla birlikte gündeme gelen diğer kavramlar da anne ve babalıktır. "Anneler günü" ve "Babalar günü" gibi kutlanan günlerin, birer "hediyeleşme günü" olmaktan öte anne ve babalığın kutsal birer rol olarak da düşünülmesi ve anılması gereken günler olarak anılmalıdır. Zira sosyal ve pedagojik alanlarla ilgili yaşanan kimi sorunların kaynağının aile ile ilişkili olduğu ve bunların üstesinden gelmek için de her şeyden önce evliliğin kolaylaştırılıp teşvik edilmesi ve ailenin güçlendirilmesi gerektiği unutulmamalıdır. Dünyada ve ülkemizde sıklıkla araştırmalara konu olan değerler, en kısa tanımıyla insanların önem verdikleri ve sahip olmak istedikleri şeylerdir. Yukarıda ifade edildiği gibi her aile, hayatta önem verdiği değerleri çocuklarına bilinçli ya da farkında olmadan kazandırmaya çalışır. Daha sonra okul hayatında da bunların geliştirilmesi ve yaşanması gerekir. Okul, geleneksel toplumdan modern toplumlara kadar her toplumda öncelikle belirli değerler sistemine dayalı olarak işleyen bir yapı olarak kabul edilir. Ailede edinilen değerlerle okulda öğrenilen ve yaşanan değerler arasında bir çatışma olduğunda orada bazı sorunlar da ortaya çıkar. Bu konuda okul ve aile işbirliğinin gerekliliği ve önemi ortaya çıkar. Her ne kadar modern okul sistemleri, ailenin eğitim işlevini üstlenmiş görünse de aile, çocuğu eğitiminden büsbütün soyutlanmış olamaz. Çocuğu öncelikle toplum ve devlete ait bir varlık olarak gören akımlar olmuşsa da çocuk, öncelikle aileye ait bir varlıktır. Aile aynı zamanda ilk sosyalleşme yeridir. Eğitimde okul, aile ve toplum üçgeni yanında modern toplumlarda bir başka etkili mekanizma ise sosyal medya ve sanal topluluklardır. Maalesef bütün dünyada olduğu gibi ülkemizde de sanal ortamlar, sadece çocuklar için değil aynı zamanda yetişkinler için de bir takım tehditler oluşturmakta; bununla baş etmek için aile ve devlet tarafından bir takım tedbirler alınmaktadır. Aile ve okul, her yönden (fiziksel, sosyal, psikolojik…) çocuğun bir takım risklerden ve tehditlerden uzak olarak kendini güvende hissettiği yerler olmalıdır. Zira modern toplum hayatı, çeşitli yönlerden bazı riskleri ve tehditleri barındırmaktadır. Geleneksel toplumlarda çocuk sokakta eğitilir; herkes herkesin çocuğu için bir eğitici rolü üstlenir idi. Ancak günümüz toplumlarında güvenlik tedbirleri giderek artmaktadır. Özellikle okul çevrelerinde alınan bu önlemler; sokak, mahalle, okul ve çevresinin artık riskli ortamlar olarak algılandığını göstermektedir. Böylesi risk ortamlarında ana babaların ve okulların görevleri de oldukça zorlaşmaktadır. Dünyada giderek neo-liberal ideolojinin de etkisiyle eğitim ve okul, söz konusu ideolojinin öne çıkardığı bazı kavram ve değerlerle tanımlanmaktadır. Buna göre okul bir işletme; eğitim hizmetini sunanlar işveren; öğretmen de belirli bir ücret mukabilinde beden ve zihin gücünden yararlanılan bir işgören olarak algılanmaktadır. Böylesi bir durumda öncelikli okulun ahlaki bir topluluk, öğretmenin ahlaki bir rol model, eğitimin erdemli insan yetiştirme işlevi, arka planda kalmaktadır. Okulun ve eğitimin sonuçlarının (çıktılarının) nicel olarak (sayılarla) ölçüldüğü bir toplumda erdemli insan yetiştirme, bir retorikten öteye gitmemektedir. Reform adına eğitimle ilgili bazı mevzuat düzenlemeleri, okulların teknik alt yapılarının güçlendirilmesi, eğitime teknoloji entegrasyonu, tek başına yeterli değildir. Eğitim sisteminde reform ve yeniden yapılanma çalışmalarının merkezi okul olmalıdır. Okul müdürleri de aile ve toplumda yaşanan kimi sorunların farkında olarak okulları yeniden inşa etme ve anlamlandırma yolunda bir bürokrat rolünden öte liderlik rolü üstlenmelidir. Dergimizin bu sayısında, makaleler yanında her sayıda olduğu gibi bir kitap tanıtımı yazısı yer almaktadır. İlk makale, bir perspektif makale niteliğinde olup yazar Koçak, Türkiye'de 1929 yılında çıkarılan 1416 sayılı kanunla yurt dışına burslu öğrenci gönderme sürecini analiz etmiştir. Yazar, üniversitedeki akademik deneyimi yanında MEB ve YÖK gibi kurumlar içinde görev yaptığı süreçteki deneyim ve gözlemlerini de işe koşarak konuyu çeşitli yönleriyle ele almış ve bazı önerilerde bulunmuştur. Yazarın, dergimizin bundan önceki sayılarında da konuyla ilgili bir başka davetli yazısı yer almıştı. Elbette bütün ülkeler, başka ülkelerin pedagojik, bilimsel, teknolojik, akademik deneyim ve birikimlerinden yararlanmak için farklı ülkelere çeşitli alanlarda eğitim görmek, bilgi ve görgü geliştirmek üzere burslu öğrenci gönderebilir. Bu durum, bilgi ve teknoloji transferi için son derecede önemli ve stratejik bir konudur. Ancak her ülkenin, farklı öncelikleri olabilir, bursların tahsisinde de bunların dikkate alınması gerekir. İkinci makale, Meço tarafından kaleme alınmış olup öğretmen adaylarının "öğretmenlik" kavramına ve mesleğine ilişkin metaforik algılarını ortaya koymayı amaçlayan bir araştırmanın sonuçlarını kapsamaktadır. Metaforlarla ilgili araştırmalar, son yıllarda çeşitli alanlarda olduğu gibi eğitim alanında da yurt dışında ve Türkiye'de oldukça ilgi görmektedir. Metafor (mecaz, istiare), bir tür benzetme olup bir şeyin başka bir şeye benzetilerek ifade edilmesidir. Örneğin biri insana, "okul ve öğretmen denince aklınıza gelen ilk benzetme nedir?" şeklinde bir soru yöneltildiğinde, "kışla ve komutan" şeklinde bir tanımlama yaparsa bu betimleme, oradaki farklı bir okul iklimine işaret eder; bunun tersi olarak "çiçek bahçesi ve bahçıvan" şeklinde bir benzetme yaptığında da daha farklı bir okul iklimine işaret etmiş olur. Mecazlar, anlama güç katmak ve anlatıma konu olan durumu daha müşahhas bir biçimde ortaya koymak için başvurulan anlatım biçimleridir