Eski Türk Edebiyatı Hikâyelerinde Tilki Sembolizmi

Hayvanlara insani özellikler yüklenerek belli başlı ahlaki ve toplumsal değerlerin benimsetilmesi amacıyla kaleme alınan fabl türündeki eserlerin ilk örneklerine MÖ 600’lü yıllarda tesadüf edilmiştir. Bireyleri düşünmeye ve sorgulamaya yönelten bu türden eserler sadece öğretici değil, eğlendirici yönüyle de dikkat çekmiş ve her yaş grubundan okuyucuya bu sayede hitap edebilmiştir. Bu çalışmada kurnazlık, hilekârlık ve pratik zekânın simgesi olarak Doğu ve Batı edebiyatlarına konu olan tilkinin Eski Türk edebiyatı dönemine ait fabl türü hikâyelerde ele alınışı üzerinde durulması amaçlanmıştır. Çalışmanın amacı doğrultusunda doküman analiz yöntemi kullanılarak öncelikle Eski Türk edebiyatına kaynaklık eden hikâye külliyatları taranmış, ana kahramanlarından biri tilki olan hikâyeler belirlenmiş, söz konusu metinler tahlil edilerek tilki sembolünün hangi vasıflarıyla hikâyelere konu olduğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde fabl türü hakkında kısa bir bilgi verilmiş, tilki figürünün mitoloji, destan, halk masalları, halk hikâyeleri ve klasik dönem şiirlerine yansıması üzerinde durulmuştur. Çalışmanın ana bölümünde ise Tûtî-nâme, Kelile ve Dimne, Mesnevî, Gülistân ve Marzubân-nâme örneklemi üzerinden tilki figürünün Eski Türk edebiyatı dönemi hikâyelerine ne şekilde yansıdığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Öncelikle söz konusu eserlerde yer alan tilki hikâyeleri özetlenmiş, her hikâyede tilkinin sembolize ettiği kavram ya da kişilik özellikleri açıklanmış, sonuç bölümünde ise hikâyelerde yer alan tilkiler, sembolize ettikleri kişi ve kavramlar başta olmak üzere dış görünüşleri, cinsiyetleri, yaşam tarzları, yaşadıkları mekânlar, hangi hayvanlarla ele alındıkları gibi hususlar yönünden mukayese edilerek toplu olarak ele alınmıştır. Böylelikle daha önce üzerinde kapsamlı ve mukayeseli bir çalışma yapılmamış olan Eski Türk Edebiyatı dönemine ait hikâyelerde geçen tilki figürü bütüncül bir yaklaşımla incelemeye tabi tutulmuştur. Buna göre söz konusu döneme ait hikâyelerde tilkinin; sadece kurnaz, hilekâr, çıkarcı, riyakâr vb. olumsuz vasıflara sahip kişilerin temsili değil; aynı zamanda yol gösterici, fikirlerine danışılan, hatalarından ders çıkarmasını bilen, öngörü sahibi, temkinli kişilerin de temsili olarak yer bulduğu tespit edilmiştir.