Habermas, de democratische rechtsstaat en de Israël-uitzondering

Op 13 november 2023 publiceerde Jürgen Habermas een ‘stellingname’ dat het alle perken te buiten ging om genocidale motieven toe te dichten aan Israëls optreden in Gaza; de genocidebeschuldiging zou zelfs antisemitisch zijn. De stellingname leidde tot kritiek van wetenschappers die Habermas verweten een uitzondering voor Israël te maken op de universele principes van de mensenrechten en de democratische rechtsstaat. Dit artikel sluit zich aan bij deze kritiek, maar betoogt dat Habermas’ Israël-uitzondering in lijn is met de consistente naoorlogse Duitse politiek om de ‘speciale relatie’ tussen Duitsland en Israël als ‘Staatsräson’ (raison d’état) te laten prevaleren boven mensenrechten en rechtsstatelijkheid. Daarna laat het artikel zien dat Habermas’ ‘kritische’ theorie van de democratische rechtsstaat gebaseerd is op een koloniaal narratief over de Europese beschavingsgeschiedenis dat West-Europese natiestaten een uitzonderingspositie toedicht. Het werk van Walter Benjamin, een van Habermas’ voorgangers in de Frankfurter Schule, biedt een vruchtbaardere basis voor een kritische theorie van de mensenrechten.