SİNEMATOGRAFİK MEKAN, BEDEN VE YABANCILAŞMA: ZEKİ DEMİRKUBUZ’UN YERALTI FİLMİ ÜZERİNE BİR ÇÖZÜMLEME

Bu çalışma, Zeki Demirkubuz’un Yeraltı (2012) filmini, mekan, beden ve sinematografik anlatım arasındaki ilişkiler üzerinden bütüncül bir analitik çerçeveyle incelemekte; mekanın, karakterin bedensel konumlanışı aracılığıyla yabancılaşma deneyimini yapılandırma biçimini ortaya koymayı hedeflemektedir. Filmde mekan, başkarakterin psikolojik durumu, bedensel varoluşu ve toplumsal konumlanışıyla ilişkili bir anlatı bileşeni olarak kurgulanmıştır. Araştırma, nitel yöntem çerçevesinde yapılandırılmış; film, sahne bazlı sinematografik mekan çözümlemesi doğrultusunda mekansal, bedensel ve anlatısal/sinematografik olmak üzere iç içe üç düzeyde analiz edilmiştir. Mekanın toplumsal ve temsili boyutu Lefebvre’in mekanın toplumsal üretimi yaklaşımıyla; içselleştirilmiş mekan imgeleri Bachelard’ın kuramsal çerçevesiyle; heterotopik alanlar ve yok-yer kavramları ise Foucault ve Augé bağlamında değerlendirilmiştir. Merleau-Ponty’nin yaşanan beden yaklaşımı ve Butler’ın performatif beden kuramı, karakterin mekan içinde yönelim kuramayan bir varoluş sergileyen bedensel konumlanışını çözümlemek için kullanılmıştır. Analiz bulguları, dar, karanlık ve geçiş niteliği taşıyan mekanların, karakterin toplumla kurduğu kopuk ilişkiyi mekansal düzeyde görünür kıldığını; bedenin ise bu mekanlar içinde kendine yer açamayan, yönsüz ve sınırlı bir varoluş deneyimi yaşadığını ortaya koymaktadır. Durağan kamera, dar kadraj, düşük kontrastlı ışıklandırma ve sınırlı ses tasarımı, mekanın baskılayıcı niteliğini güçlendiren temel sinematografik teknikler olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak çalışma, sinematografik mekanın, karakterin içsel çözülüşü, varoluşsal yalnızlığı ve toplumsal yabancılaşma ile kurduğu ilişkileri çok düzeyli biçimde açığa çıkararak, sinema ve mekan ilişkisine disiplinlerarası ve analitik bir katkı sunmaktadır.