Ji Bangê Neyê ta Dengê Qelemî: Berawirdîyek di Navbera “Neyname”yên Rûmî û Xanî da

Şa‘ir û mutesewwifê navdar Mewlana Celaleddînê Rûmî, ne tenê di nav cîhana şi‘ra Rojhilatê de bernîyas e. Ew li gelek cihên dinyayê dihête nasîn û şi‘rên wî belav bûne û hatine wergêran. Herwisa berhem û fikrên wî di cîhana hevçerx da dergehên nû li berhemên edebî û hunerî vekirine. Berhema Mewlana ya zêdetir dihête nasîn bêguman Mesnewîya wî ye û bi taybet jî giringîyeke mezin bi 18 beytên ewil ên Mesnewîyê hatîye dan ku ew beş wekî “Neyname” dihête nasîn. Ew Neyname ji metnên klasîk heta metnên modern bûye mijara xebatên nû, gelek şerh û nezîre li ser van beytan hatine nivîsîn û gelek şa‘irên navdar jî bi tesîra van beytan şi‘rên nû nivîsîne. Di edebîyata Kurdî da jî bi taybetî beşa dawî ya Mem û Zîna Ehmedê Xanî metneke balkêş û numûne ye ku ew di bin tesîra wan beytên Mewlana da hatîye nivîsîn. Lê herçend Mewlana di wan beytên navborî da metafora neyê bi kar diînît û neyê wekî “insanê kamil” pênase diket, Ehmedê Xanî metafora xwe vediguhêzîte ser “qelem”î û dîyalogê ligel qelemî pêk diînîtin. Em jî di vê xebatê da dê hewl bideyn ku her du metnan berawird biken da ku bizanîn ka tesîra Neynameya Mewlana li ser metnên din çawa bûye û Ehmedê Xanî neynameya xwe çawa vehandîye. Bi vî şiklî serencama her du metnan geheştîye çi qonaxê û Neynameyê di şi‘ra modern da çawa reng vedaye dê pirsên vê xebatê bin û dê ev xebate li pey bersivêt van pirsan bit. Herwisa di berhema Ehmedê Xanî da dihête dîtin ku şa‘ir xwe ji metnê vedikêşît û di navbera şa‘ir, vegêr û qelemî da dîyalog peyda dibin. Ew dîyalog jî dibine sebeb ku Mem û Zîna Ehmedê Xanî bibîte berhemeke pirlayeyî û pirdengî.